Dini-Tasavvufi Halk Edebiyatı


Dini-Tasavvufi Halk Edebiyatı

  • Dini tasavvufi düşünceyi yaymak düşüncesiyle gelişen bir edebiyattır.
  • Bu edebiyatın konusu; “Allah aşkı ve Vahdet-i Vücud” düşüncesidir.
  • Aruz vezni ve hece vezni birlikte kullanılmıştır.
  • Dili halkın anlayabileceği bir dildir.
  • Tekke şairlerinin çoğu, tarikatlardan yetişmiş şeyh ve dervişlerdir.
  • Tekke şairleri, cehennemden korkutmayı değil;aşk yoluyla Allah’ı sevdirerek, insanları Allah’a yaklaştırma yolunu seçmiştir.
  • “Tevhid inancı, peygamber sevgisi, ahlak, iyilik, dinle ilgili konular,ölüm vb.” temalar işlenmiştir.
  • Tekke edebiyatı nazım türlerinin başlıcaları şunlardır: “İlahi, nefes, nutuk, deme, tapuğ, şathiye, devriye”
  • Şiirlerin besteli olması etki alanını genişletir.
  • Tekke şairleri çoğunlukla bilgin kişilerdir.Çağın bütün ilimlerini bilirler.
  • Din ve tasavvufla ilgili tüm kahramanlar, efsaneler, timsaller sık kullanılır.


A- Dini-Tasavvufi Halk Edebiyatı Nazım Biçimleri

İLAHİ
  • Allah’ı övmek ve ona yalvarmak için yazılan şiirlere denir. Özel bir ezgiyle okunur.
  • Hecenin 7’li 8’li 11’li kalıbıyla söylenir.
  • Divan şiirindeki tevhid ve münacaatın Halk şiirindeki karşılığıdır.
  • İlahiye Mevleviler “ayin”; Bektaşiler “nefes”; Gülşeniler “tapuğ”; Halvetiler “durak”; diğer tarikatlar “cumhur” adı verir.
  • En ünlü şairi Yunus Emre’dir.

NEFES 
  • Bektaşi şairlerinin söyledikleri şiirlere denir.
  • Allah’a ulaşma yolları, mürşide duyulan hayranlık, müridliğin adabı gibi konularda yazılır.
  • Tasavvuftaki Vahdet-i Vucud düşüncesi anlatılır.
  • Hz. Muhammed ve Hz. Ali için övgüler de söyler.
  • Nefeslerde kalenderane ve alaycı bir üslup vardır.

NUTUK
  •  Pirlerin ve mürşitlerin, tarikata yeni giren dervişlere tarikat derecelerini ve tarikat adabını öğretmek için söyledikleri şiirlerdir.

DEVRİYE
  • Devir kuramını anlatan şiirlere denir.
  • Yaradılış felsefesini işler.

ŞATHİYE 
  • İnançlardan teklifsizce, alaylı bir dille söz eder gibi yazılan şiirlerdir.
  • Görünüşte saçma sanılan bu şiirler, gerçekte tasavvuf ile ilgilidir.

HİKMET
  • İnsanlara Allah inancını aşılamak ve İslam’ı öğretmek amacıyla Ahmet Yesevi’nin yazmış olduğu tasavvufi şiirlerdir.

DEME
  • Alevi tarikatiyle ilgili temaları işleyen şiirlerdir.
  • Halk şiirinde aruz ölçüsüyle düzenlenmiş şiirler de vardır.
  • Bunlar Divan edebiyatının Halk edebiyatına etkisiyle oluşmuştur.
  • Halk edebiyatında özel bir adla anılan ve aruzla oluşturulan bu yoldaki nazım biçimleri şunlardır:Divan(divani), selis, semai, kalenderi, satranç, vezn-i ahar.

B- Dini-Tasavvufi Halk Edebiyatı Sanatçıları

AHMET YESEVİ
  • Tekke şiirinin kurucusudur.
  • Yesevi tarikatini kurmuştur.
  • Halk dilini coşkulu bir lirizmle, özentisiz bir söyleyişle kullanır.
  • Tasavvuf prensiplerine sıkı sıkıya bağlıdır.
  • Şairlik iddiası içinde değildir.
  • İnançla ilgili fikir ve duygularını halka daha iyi duyurabilmek için şiir söyler.
  • Şiirlerini hece ölçüsü ve halk edebiyatı nazım biçimleriyle yazar.
  • ”Divan-ı Hikmet” adlı eseri vardır.

HACI BEKTAŞ-I VELİ (1209-1270)
  • 13.yy’da yaşamıştır,Türkistan’ın Nişabur şehrinde doğmuştur.
  • Ahmet Yesevi’den ders almıştır.
  • A.Yesevi’nin isteğiyle Anadolu’ya gelmiştir.
  • Orhan Gazi’ye düzenli ordu kurma fikrini benimsetmiştir.
  • Yenilikçi ve yol göstericidir
  • Ondaki sevginin kaynağı Allah sevgisidir.
  • Bilinen en önemli eseri “Makâlât” tır. “Sohbetler, sözler” anlamına gelir. 
  • Eserde “Hz Adem’in yaratılışı, Şeytan ve Şeytani işler, Allah’ın birliği” gibi konuları ele alınmıştır


YUNUS EMRE (1249-1322)
  • Eskişehir’de doğup öldüğü söylenir.
  • Şiirlerindeki bilgilerden ümmî olduğu çağrışımı anlaşılmaktadır.Bazı kaynaklarda ise iyi bir eğitim aldığı söylenir.
  • Hayatı efsanelerle örülmüştür.
  • Tekke edebiyatının en güçlü, en büyük şairidir.
  • Halk dilini özentisiz, coşkulu bir şekilde kullanmıştır.
  • Türk diline dinamik bir anlatım yeteneği katmıştır
  • Şiirlerinin özünde derin bir Allah ve insan sevgisi, tasavvufa bağlılık görülür.
  • Şiirlerinde coşkun bir lirizm vardır.Lirik bir şairdir.
  • Şiirlerinde hem aruz hem de hece vezni kullanılmıştır.
  • İşlediği konular yönüyle evrenseldir. Her sınıfı, ırkı; her dini sınırsız bir hoşgörüyle kucaklar.
  • Şiirlerinde “Allah aşkı,sevgi,ölüm, varlık-yokluk” kavramlarını işler.
  • Eserleri: Divan, Risaletü’n- Nushiye

HACI BAYRAM VELİ(1352-1429)
  • Güçlü bir medrese eğitimi görmüştür.
  • Bayramiye tarikatinin kurucusudur.
  • Mutasavvıf bir halk şairidir.
  • Hece ölçüsüyle söylediği manzum “Nutuk”u önemlidir.
  • Şiirlerinde Yunus Emre’nin söyleyiş özelliği görülür.

KAYGUSUZ ABDAL(15.YY.)
  • Alevi-Bektaşi halk şiirinin kurucusu sayılır.
  • Yunus Emre’nin etkisinde hem hece hem de aruzla şiirler yazmış; bunları “Kaygusuz Abdal Divanı” nda toplamıştır.
  • Nükteli ve iğneli bir dili vardır.
  • Şiirlerinde hicivli,mizahlı, yer yer sembollerle tekerlemeli bir övgü içerisinde hem sofularla hem de insanlık kusurlarıyla alay eder.
  • İyi bir öğrenim görmüştür.
  • Kimi şiirlerinde “Sarayi” mahlasını kullanmıştır. 
  • Nesirle yazılmış eserleri de vardır: “Budalaname”. Diğer eserleri: Mugalaatname/Mu(i)glataname, Esrar-ı Huruf, Cefriyye-i Kaygusuz   (fal kitabı)

EŞREFOĞLU RUMİ( ? -1409)
  • 15.yy. tasavvuf şairlerindendir.
  • Hacı Bayram Veli’ye derviş ve damat olmuştur.
  • Yunus Emre’nin izinde yürümüş, hem aruz hem heceyle şiirler yazmıştır.
  • Bir divanda topladığı şiirlerinde tasavvuf  ilkelerini yaymaya çalışmıştır.

Eyüp ELMAS

3 yorum:

  1. örnekte verseydiniz daha güzel olurdu

    YanıtlaSil
  2. allah razı olsunnnnn

    YanıtlaSil