14 Şubat 2015 Cumartesi

Sözlü Dönem Türk Edebiyatı

SÖZLÜ DÖNEM (Destanlar Dönemi)

  • Türklerin yazıyı henüz kullanmadıkları dönemde oluşmuş bir edebiyattır.
  • Yazı olmadığı için bu dönemde sadece şiirle ilgili ürünler vardır.
  • Olağanüstü olayları anlatan destanlar bu dönemin en önemli ürünleridir.
  • Sözlü edebiyat ürünleri din törenlerinde doğmuş, din dışı törenlerde gelişmiştir.
  • Şiir söyleyen kişilere “ozan”, “kam” , ”baksı” , “şaman” gibi adlar verilmiştir.
  • Şairler,şiirlerini “kopuz” adı verilen saz eşliğinde söyler.
  • Dini törenlerde söylenen şiirlere “yır” adı verilir.Şiirler hece ölçüsüyle söylenmiştir.
  • Kafiye olarak genelde yarım kafiye kullanılmıştır.Kafiye düzeni (abab-cccb-dddb….) biçimindedir.
  • Şiirlerde yalın bir dil kullanılmıştır; dil, yabancı etkilerden uzaktır.
  • Şiirlerde kullanılan nazım biçimi dörtlüktür.
  • Şiirler“sığır”,”şölen”,”yuğ”denilen törenlerde söylenmiştir.
  • Sözlü dönemin başlıca edebiyat ürünleri: koşuklar, destanlar, savlar ve sagulardır.
  • Tabiatla iç içe oldukları için sanatçılar benzetmelerde tabiattan yararlanmışlardır.
  • İşlenen konular; doğa sevgisi, yaşama sevinci, savaş ve kahramanlık, ölüm acıları, sevgi vb.
  • Bu dönemin tüm ürünleri anonim özellikler taşır.

Sığır: Sürek avının bereketli olması için ava çıkmadan önce yapılan bir törendir.
Şölen: Öküz avından sonra düzenlenen bir ziyafet törenidir.
Yuğ:  Çok sevilen bir kişinin ölümü üzerine düzenlenen cenaze törenidir.



SÖZLÜ DÖNEM EDEBİYAT ÜRÜNLERİ

Koşuk:
  • Genellikle yiğitlik,aşk ve doğa sevgisini işleyen, hece ölçüsüyle ve dörtlükler halinde söylenen şiirlerdir.
  • Sığır ve şölen törenlerinde söylenirdi.
  • Kafiye düzeni  aaab-cccb-dddb…şeklindedir.
  • İlk koşuk örneklerine Kaşgarlı Mahmut’un Divan-ı Lugati’t-Türk adlı eserinde rastlanır.
  • Halk edebiyatındaki karşılığı ‘’koşma’’, Divan edebiyatındaki karşılığı ‘’gazel’’dir.

Sagu:
  • Eski Türklerde, ölenler için düzenlenen “yuğ’’törenlerinde  söylenen şiirlerdir.
  • Sagular, ağıt ve mersiye türlerinin ilk örnekleri sayılabilir.
  • Sagularda sadece ölenler için duyulan ıstıraplar değil; öleni kahramanlıkları,cömertliği ve iyilikleri de dile getirilir. Bu yönü ile sagular destan türünün devamı gibidir.
  • Nazım biçimi, kafiye düzeni ve hece ölçüsü bakımından koşuğa benzerler
  • Halk edebiyatındaki karşılığı “ağıt” ;   Divan edebiyatındaki karşılığı ise “mersiye”dir.

Sav:
  • Eski Türklerde söylenen atasözleridir.
  • Anonim özellik taşırlar.
  • Savların bir gerçek anlamı , bir de yan anlamı vardır.
  • Gerçek ( sözlük )anlamı açıktır.
  • Savlarda verilmek istenen mesaj; ikinci (yan) anlamda gizlidir.


Destan:
  • Tarihin bilinmeyen dönemlerinde bir milleti derinden etkileyen savaş, kahramanlık, göç, kıtlık,doğal afetler gibi olayların ağızdan ağıza; nesilden nesile aktarılarak oluşmuş uzun manzum eserlere denir.


a) Destanların Özellikleri:
  • Destanlar anonimdir,halkın ortak belleğinin belli bir ulusun özelliklerini yansıtır.
  • Genellikle manzum,şiir şeklindedir.
  • Az olmakla beraber nazım-nesir karışık olan destanlar da vardır.Ancak bazı destanlar, manzum şekli unutularak günümüze nesir halinde ulaşmıştır.
  • Destanlarda olağan ve olağanüstü olaylar iç içedir.Bu olaylar toplumun, halkın hafızasında önemli iz bırakmış olaylardır.
  • Destan kişileri, beden yapısı ve karakter özellikleri bakımından hem olağan hem de olağanüstü özellikler taşır.
  • Destanlarda anlatılan olayların zamanı ve meydana geldiği yerler aşağı yukarı bellidir.
  • Dize sayıları sınırsızdır. ( Manas Destanı 400000 dizedir. )
  • Destanlarda daha çok “kahramanlık, yiğitlik, dostluk, aşk, ölüm, yurt sevgisi vb.” konular işlenir.
  • Bazı rakam ve nesneler kutsaldır.


b) Destanların Oluşum Evreleri
  • Doğuş Safhası : Bu safhada milletin hayatında iz bırakan önemli tarihi ve sosyal olaylar, bu olaylar içinde yüceltilmiş efsanevi kahramanlar görülür.
  • Yayılma Safhası: Bu safhada, söz konusu olay ve kahramanlıklar, sözlü gelenek yoluyla yayılır.Böylece bölgeden bölgeye ve nesilden nesile geçer. 
  • Derleme (Yazıya Geçirme) Safhası: Bu safhada, sözlü gelenekte yaşayan destanı, güçlü bir şair, bir bütün halinde derleyip manzum olarak yazıya geçirir.Çoğu zaman bu destanların kim tarafından derlendiği ve yazıya geçirildiği belli değildir.



Oluşumuna göre destanlar ikiye ayrılır:

1.DOĞAL DESTAN :

Çok eski dönemlerde milletin vicdanında derin izler bırakan bir tarih ya da toplum olayının yine o devirlerde milli bir ozan ya da çeşitli saz şairleri tarafından söylenen destanlardır.

  • Dünyanın Başlıca Doğal Destanları

Sümer destanı        :   Gılgamış.
Yunan destanları    :   İlyada ve Odissea.
İran destanı            :   Şehname.
Fin destanı              :   Kalevala.
Hint destanları       :   Mahabharata ve Ramayana.
Alman destanı        :   Nibelungen.
İngiliz destanı         :   Boewulf.
Rus destanı            :   İgor.
İspanyol destanı     :   Le Cid.
Fransız destanı       :   Chansen de Röland.
Japon destanı         :   Şinto.


2.YAPMA DESTAN:

Yeni ve yakın çağlarda, herhangi bir tarih olayının bir ozan tarafından destan kurallarına uygun olarak yazılmış destandır. Bunlar, bireysel yaratıma dayanan, sanatsal amaçlı destanlardır.Yapma destanlarda,toplum-sal katkının yeri yoktur.

  • Dünyanın Başlıca Yapma Destanları

Fransız edebiyatı     : Henriade  ( Voltaire
İngiliz edebiyatı       : Kaybolmuş Cennet (John Milton)
İtalyan edebiyatı     : Kurtarılmış Kudüs  ( Tasso )
İtalyan edebiyatı     : Çılgın Orlando ( Ariosto )
İtalyan edebiyatı     : İlahi Komedya ( Dante )
Latin edebiyatı        : Aeneis   ( Vergilius)

  • Türk Edebiyatında Yapma Destan
Kuvay-ı Milliye Destanı   :  Nazım Hikmet
Üç Şehitler Destanı           :   Fazıl Hüsnü Dağlarca
Çanakkale Destanı            :  Mehmet Akif Ersoy
Genç Osman Destanı        :  Kayıkçı Kul Mustafa



İslamiyet Öncesi Türk Destanları

Yaratılış Destanı: Türk ulusunun, evrenin nasıl var   olduğu üstüne  düşünüşünü,inanışını ve buluşlarını efsanevi bir biçimde anlatır.

  • Saka destanları

1.Alp Er Tunga Destanı:Bu destan Saka Türklerinin komutanı olan Alp Er Tunga(?- mö.624) nın İranlılarla yaptığı savaşlar anlatılır.Destanda Alp Er Tunga’nın kahramanlıkları, başarıları ve ölümünden duyulan acı dile getirilmiştir.  Şehname’de Alp Er Tunga’dan “Efrasiyab” diye bahsedilir.
2.Şu Destanı:Saka Türkleri hükümdarı Şu’nun Makedonya hükümdarı İskender’e karşı verdiği mücadeleler (mö.330) anlatılır.

  • Hun-Oğuz Destanları:

1.Attila Destanı:Avrupa Hun hükümdarı   Attila’nın yaptığı savaşları ve gösterdiği kahramanlıkları anlatmaktadır.
2.Oğuz Kağan Destanı:Bu destanda Hun hükümdarı Oğuz Kağan (Mete mö.209-mö.174)’ın Orta Asya’daTürk birliğini kurması anlatılır.

  • Göktürk Destanları:

1.Bozkurt Destanı: Göktürklerin dişi bir kurttan nasıl türediklerini ve çoğaldıklarını anlatır.
2.Ergenekon Destanı: Bu destanda Göktürklerin Ergenekon denilen bir yere sığınmaları, orada 400 yıl oturup çoğalmaları, sonra da demir bir dağı delerek oradan çıkmaları ve büyük bir devlet kurmaları(ms.552) anlatılır.

  • Uygur Destanları:

1.Türeyiş Destanı: Uygurların bir kurttan nasıl türedikleri ve çoğaldıkları anlatılır.
2.Göç Destanı:Uygurların Kırgız baskılarına dayanamayarak Doğu Türkistan’a göç edişleri (ms.840) anlatılmıştır


İslamiyet Sonrası Türk Destanları

1.Satuk Buğra  Han  Destanı:Karahanlı hükümdarı Satuk Buğra Han X. yüzyılda islâmiyeti resmen devlet dini olarak kabul etmiştir. İslâmiyetten sonra ilk teşekkül eden destan da bu hükümdarın İslâmiyet’i kabul ve yaymak için yaptığı mücadelelerin efsanelerle zenginleştirilerek anlatımıyla doğmuştur.

2.Manas  Destanı:Kırgız Türkleri arasında doğan Manas destanı Kazak-Kırgız Türk kültür dâiresi içinde bugün de bütün canlılığı ile yaşamaktadır.Destanın kahramanı Manas da, Oğuz Kağan destanının İslâmî rivayetindeki ve Satuk Buğra Han gibi İslâmiyeti yaymak için mücadele eden bir kahramandır. Dünyanın en uzun destanıdır.

3.Cengiz-name:Cengiznâme Moğol hükümdarı Cengiz'in hayatı, kişiliği ve fetihleri ile ilgili olarak Cengiz'in oğulları tarafından idare edilen Türkler tarafından meydana getirilmiştir.

4.Timur ve Edige Destanları:Bu destanda XIII. yüzyılda Hazar denizi kıyısında kurulan Altınordu Hanlığının XV. yüzyılda Timurlular tarafından yıkılışı anlatılmaktadır.

5.Seyyid  Battal Gazi  Destanı:Bu destanın kahramanı Türkler arasında Battal Gâzi adıyla benimsenmiş bir Arap savaşcısıdır. Müslümanlığı yaymak için yaptığı mücadelelerde insanların yanında büyücü, cadı ve dev gibi olağanüstü güçlerle de savaşır.

6.Danişmend  Gazi   Destanı:Anadolu’nun fethini ve bu mücadelenin kahramanlarını anlatan, X11. yüzyılda sözlü olarak şekillenen X111. yüzyılda yazıya geçirilen İslâmî Türk destanıdır.

7.Köroğlu  Destanı:Köroğlu metni destan adıyla anılmakla ve bazı destanî niteliklere de sahib olmakla birlikte XX. yüzyılda Anadolu'dan derlenen örnekleri daha çok halk hikâyesi geleneğine yakındır.
Acımasız Bolu Beyi’ne karşı Köroğlu’nun verdiği mücadeleler işlenir.16.yy.ın yazılı kaynaklarına göre Köroğlu’nun asıl adı Ruşen’dir.



Eyüp ELMAS

Author & Editor

Merhaba Sevgili Öğrenciler,
Farklı bir platformda buluşuyoruz. Artık derslerimiz bu site ile birlikte daha verimli olacak. Sizler için hazırladığımız ders notlarına,buradan ulaşabilirsiniz. Zaman ilerledikçe yeni ders notları ve uygulamaları da ekleyeceğiz. Hepinize başarılar diliyoruz.

Hayatta muvaffak olmak için üç şey lazımdır: Dikkat, intizam, çalışma.” diyor Mevlana.
İyi çalışmalar..

0 yorum:

Yorum Gönder

Facebook'ta Bize Katıl