14 Şubat 2015 Cumartesi

Dini-Tasavvufi Halk Edebiyatı


Dini-Tasavvufi Halk Edebiyatı

  • Dini tasavvufi düşünceyi yaymak düşüncesiyle gelişen bir edebiyattır.
  • Bu edebiyatın konusu; “Allah aşkı ve Vahdet-i Vücud” düşüncesidir.
  • Aruz vezni ve hece vezni birlikte kullanılmıştır.
  • Dili halkın anlayabileceği bir dildir.
  • Tekke şairlerinin çoğu, tarikatlardan yetişmiş şeyh ve dervişlerdir.
  • Tekke şairleri, cehennemden korkutmayı değil;aşk yoluyla Allah’ı sevdirerek, insanları Allah’a yaklaştırma yolunu seçmiştir.
  • “Tevhid inancı, peygamber sevgisi, ahlak, iyilik, dinle ilgili konular,ölüm vb.” temalar işlenmiştir.
  • Tekke edebiyatı nazım türlerinin başlıcaları şunlardır: “İlahi, nefes, nutuk, deme, tapuğ, şathiye, devriye”
  • Şiirlerin besteli olması etki alanını genişletir.
  • Tekke şairleri çoğunlukla bilgin kişilerdir.Çağın bütün ilimlerini bilirler.
  • Din ve tasavvufla ilgili tüm kahramanlar, efsaneler, timsaller sık kullanılır.


A- Dini-Tasavvufi Halk Edebiyatı Nazım Biçimleri

İLAHİ
  • Allah’ı övmek ve ona yalvarmak için yazılan şiirlere denir. Özel bir ezgiyle okunur.
  • Hecenin 7’li 8’li 11’li kalıbıyla söylenir.
  • Divan şiirindeki tevhid ve münacaatın Halk şiirindeki karşılığıdır.
  • İlahiye Mevleviler “ayin”; Bektaşiler “nefes”; Gülşeniler “tapuğ”; Halvetiler “durak”; diğer tarikatlar “cumhur” adı verir.
  • En ünlü şairi Yunus Emre’dir.

NEFES 
  • Bektaşi şairlerinin söyledikleri şiirlere denir.
  • Allah’a ulaşma yolları, mürşide duyulan hayranlık, müridliğin adabı gibi konularda yazılır.
  • Tasavvuftaki Vahdet-i Vucud düşüncesi anlatılır.
  • Hz. Muhammed ve Hz. Ali için övgüler de söyler.
  • Nefeslerde kalenderane ve alaycı bir üslup vardır.

NUTUK
  •  Pirlerin ve mürşitlerin, tarikata yeni giren dervişlere tarikat derecelerini ve tarikat adabını öğretmek için söyledikleri şiirlerdir.


DEVRİYE
  • Devir kuramını anlatan şiirlere denir.
  • Yaradılış felsefesini işler.

ŞATHİYE 
  • İnançlardan teklifsizce, alaylı bir dille söz eder gibi yazılan şiirlerdir.
  • Görünüşte saçma sanılan bu şiirler, gerçekte tasavvuf ile ilgilidir.

HİKMET
  • İnsanlara Allah inancını aşılamak ve İslam’ı öğretmek amacıyla Ahmet Yesevi’nin yazmış olduğu tasavvufi şiirlerdir.


DEME
  • Alevi tarikatiyle ilgili temaları işleyen şiirlerdir.
  • Halk şiirinde aruz ölçüsüyle düzenlenmiş şiirler de vardır.
  • Bunlar Divan edebiyatının Halk edebiyatına etkisiyle oluşmuştur.
  • Halk edebiyatında özel bir adla anılan ve aruzla oluşturulan bu yoldaki nazım biçimleri şunlardır:Divan(divani), selis, semai, kalenderi, satranç, vezn-i ahar.

B- Dini-Tasavvufi Halk Edebiyatı Sanatçıları

AHMET YESEVİ
  • Tekke şiirinin kurucusudur.
  • Yesevi tarikatini kurmuştur.
  • Halk dilini coşkulu bir lirizmle, özentisiz bir söyleyişle kullanır.
  • Tasavvuf prensiplerine sıkı sıkıya bağlıdır.
  • Şairlik iddiası içinde değildir.
  • İnançla ilgili fikir ve duygularını halka daha iyi duyurabilmek için şiir söyler.
  • Şiirlerini hece ölçüsü ve halk edebiyatı nazım biçimleriyle yazar.
  • ”Divan-ı Hikmet” adlı eseri vardır.

HACI BEKTAŞ-I VELİ (1209-1270)
  • 13.yy’da yaşamıştır,Türkistan’ın Nişabur şehrinde doğmuştur.
  • Ahmet Yesevi’den ders almıştır.
  • A.Yesevi’nin isteğiyle Anadolu’ya gelmiştir.
  • Orhan Gazi’ye düzenli ordu kurma fikrini benimsetmiştir.
  • Yenilikçi ve yol göstericidir
  • Ondaki sevginin kaynağı Allah sevgisidir.
  • Bilinen en önemli eseri “Makâlât” tır. “Sohbetler, sözler” anlamına gelir. 
  • Eserde “Hz Adem’in yaratılışı, Şeytan ve Şeytani işler, Allah’ın birliği” gibi konuları ele alınmıştır


YUNUS EMRE (1249-1322)
  • Eskişehir’de doğup öldüğü söylenir.
  • Şiirlerindeki bilgilerden ümmî olduğu çağrışımı anlaşılmaktadır.Bazı kaynaklarda ise iyi bir eğitim aldığı söylenir.
  • Hayatı efsanelerle örülmüştür.
  • Tekke edebiyatının en güçlü, en büyük şairidir.
  • Halk dilini özentisiz, coşkulu bir şekilde kullanmıştır.
  • Türk diline dinamik bir anlatım yeteneği katmıştır
  • Şiirlerinin özünde derin bir Allah ve insan sevgisi, tasavvufa bağlılık görülür.
  • Şiirlerinde coşkun bir lirizm vardır.Lirik bir şairdir.
  • Şiirlerinde hem aruz hem de hece vezni kullanılmıştır.
  • İşlediği konular yönüyle evrenseldir. Her sınıfı, ırkı; her dini sınırsız bir hoşgörüyle kucaklar.
  • Şiirlerinde “Allah aşkı,sevgi,ölüm, varlık-yokluk” kavramlarını işler.
  • Eserleri: Divan, Risaletü’n- Nushiye

HACI BAYRAM VELİ(1352-1429)
  • Güçlü bir medrese eğitimi görmüştür.
  • Bayramiye tarikatinin kurucusudur.
  • Mutasavvıf bir halk şairidir.
  • Hece ölçüsüyle söylediği manzum “Nutuk”u önemlidir.
  • Şiirlerinde Yunus Emre’nin söyleyiş özelliği görülür.

KAYGUSUZ ABDAL(15.YY.)
  • Alevi-Bektaşi halk şiirinin kurucusu sayılır.
  • Yunus Emre’nin etkisinde hem hece hem de aruzla şiirler yazmış; bunları “Kaygusuz Abdal Divanı” nda toplamıştır.
  • Nükteli ve iğneli bir dili vardır.
  • Şiirlerinde hicivli,mizahlı, yer yer sembollerle tekerlemeli bir övgü içerisinde hem sofularla hem de insanlık kusurlarıyla alay eder.
  • İyi bir öğrenim görmüştür.
  • Kimi şiirlerinde “Sarayi” mahlasını kullanmıştır. 
  • Nesirle yazılmış eserleri de vardır: “Budalaname”. Diğer eserleri: Mugalaatname/Mu(i)glataname, Esrar-ı Huruf, Cefriyye-i Kaygusuz   (fal kitabı)

EŞREFOĞLU RUMİ( ? -1409)
  • 15.yy. tasavvuf şairlerindendir.
  • Hacı Bayram Veli’ye derviş ve damat olmuştur.
  • Yunus Emre’nin izinde yürümüş, hem aruz hem heceyle şiirler yazmıştır.
  • Bir divanda topladığı şiirlerinde tasavvuf  ilkelerini yaymaya çalışmıştır.


Eyüp ELMAS

Author & Editor

Merhaba Sevgili Öğrenciler,
Farklı bir platformda buluşuyoruz. Artık derslerimiz bu site ile birlikte daha verimli olacak. Sizler için hazırladığımız ders notlarına,buradan ulaşabilirsiniz. Zaman ilerledikçe yeni ders notları ve uygulamaları da ekleyeceğiz. Hepinize başarılar diliyoruz.

Hayatta muvaffak olmak için üç şey lazımdır: Dikkat, intizam, çalışma.” diyor Mevlana.
İyi çalışmalar..

0 yorum:

Yorum Gönder

Facebook'ta Bize Katıl