17 Şubat 2013 Pazar

Edebi Türler

EDEBİ TÜRLERİ

Anlatmaya Bağlı Edebi Türler:

1-Roman:
Ø  Yaşanmış veya yaşanabilir bir olayın  ayrıntılarıyla anlatılmasıdır.
Ø  Roman, Türk edebiyatına çevriler yoluyla girmiştir.
Ø  Dünya edebiyatındaki ilk modern roman, Cervantes' in “Don Kişot” adlı eseridir.
Ø  İlk çeviri roman, Yusuf Kamil Paşa'nın Fransız yazar Fenelon' dan çevirdiği “Telamak” adlı eserdir.
Ø  İlk yerli roman, Şemsettin Sami’nin “Taaşuk-ı Talat ve Fitnat” adlı eserdir.
Ø  İlk edebi roman, Namık Kemal’in  “İntibah” adlı eseridir.
Ø  Tarihi ilk roman, Namık Kemal'in “Cezmi” adlı eseridir.
Ø  Realist ilk roman, Recaizâde Mahmut Ekrem' in “Araba Sevdası” adlı eseridir.
Ø  Batılı anlamda ilk roman,  Halit Ziya Uşaklıgil' in “Mai ve Siyah” adlı eseridir.
Ø  Psikolojik ilk roman, Mehmet Rauf' un “Eylül” adlı eseridir.    

2-Hikaye (Öykü) :
Ø  Yaşanmış veya yaşanması muhtemel bir olayın yer ve zaman ögesiyle birlikte anlatılmasıdır.
Ø  Hikaye türü Türk edebiyatında çok eskidir.
Ø   Ancak Batılı anlamdaki ilk eserler Tanzimat döneminde verilmiştir.
Ø   Hikaye, ikiye ayrılır.

Olay Hikayesi(Klasik Hikaye ve Maupassant Tarzı):
Ø  Olay etrafında şekillenen hikayelerdir.
Ø  Bu türün ilk ve en önemli örneklerini Guy de Maupassant  vermiştir.
Ø   Onun için Maupassant tarzı olarak da bilinir.
Ø  Türk edebiyatındaki en önemli temsilcisi Ömer Seyfettin'dir. 

Durum Hikayesi ( Modern Hikaye- Çehov Tarzı):
Ø  Herhangi bir durum etrafında şekillenen bu hikaye türünün en önemli temsilcisi Anton Çehov’dur.
Ø  Türk edebiyatında ise Sait Faik ile Memduh Şevket bu tarzda hikayeler yazmışlardır.
Ø  Dünya Edebiyatındaki ilk hikaye örneği İtalyan Baccacio'nun “Decameron” adlı eseridir.
Ø  Türk edebiyatındaki ilk hikaye örnekleri Ahmet Mithat Efendi'nin “Letâif-i Rivayet” adlı eseridir.
Ø  Batılı anlamda ilk hikate  ise Sami Paşazâde Sezâi'nin “Küçük Şeyler” adlı eseridir.

Hikaye ile Romanın Karşılaşılaştırılması:
Ø  Hem hikaye hem de roman olmuş veya olması muhtemel bir olayı anlatır.
Ø   Hikayede tek olay varken romanda iç içe geçmiş birden fazla olay vardır.
Ø  Bu yüzden hikaye daireye, roman ise apartmana benzetilir.
Ø  Hikayede şahıs kadrosu azken romanda kalabalıktır.
Ø  Hikayede yer,olay,zaman üçlüsü varken romanda serim düğüm,çözüm üçlüsü vardır.

3-Masal:
Ø  Olağanüstü olayların olağanüstü karakterlerle anlatıldığı sözlü edebiyat ürünleridir.
Ø  Masallar anonimdir.
Ø  Masallarda dini ve milli motiflere hemen hiç yer verilmez. Bu yönüyle destan ve efsaneden ayrılır.
Ø  Masallarda yer ve zaman kavramları  yoktur.
Ø  Masalların hemen hepsi tekerlemeyle başlar.
Ø  Masallar Doğu edebiyatı ürünüdür ve didaktiktir.
Ø  Masallarda olaylar tamamen hayal ürünüdür ve masallarda miş'li geçmiş zaman kullanılır.
Ø  Masallarda iyi kahramanlar ödüllendirilirken, kötüler cezalandırılır.

4-Efsane:
Ø  Bir inanış sonuncu ortaya çıkan ve olağanüstülüklerin görüldüğü metinlerdir.
Ø  Efsaneyi  masaldan farklı olan en önemli yön, efsanenin  herhangi bir inanış sonucunda ortaya çıkmasıdır.

5-Fabl:
Ø  Kişiyi düşündürmek veya eğitmek amacıyla insan dışındaki canlı ve cansız varlıkların konuşturulmasıdır.
Ø  Türk Edebiyatındaki ilk fabl örneği Şeyhi'nin “Harname” adlı mesnevisidir.

6-Destan:
Ø  Bir milleti ilgilendiren olaylar çerçevesinde şekillenen, yiğitlik ve olağanüstülükler üzerine kurulmuş, uzun manzum hikayelerdir.
Ø  İkiye ayrılır:

a-Doğal  Destan
Ø  Toplumu derinden etkileyen savaş, göç,kıtlık,gibi olaylar sonucu söylenen manzum hikayelerdir.
Ø  Destanlar epik şiirlerdir.
Ø  Destanlar kendisini oluşturan milletin dini ve milli motifleriyle yüklüdür. Bu yönüyle destanlar masallardan ayrılır.
Ø  Uyak ve kafiye düzeni oluşturulduğu ulusun özelliklerine göre değişir.
Ø  Destanlarda hem gerçek hem de gerçeküstü olaylar verilir.
Ø  Destanlardaki gerçeküstü olaylar çıkarıldığında destanlar, tarihi belge sayılabilir.
Ø  Doğal destanların tamamı anonimdir.

1-Dünya Edebiyatındaki Doğal Destanlar:
v  Şehname:                                İran               
v  Olieda ve Odiesa:                   Yunan
v  Nibelungen:                            Alman
v  Kalevela:                                 Fin
v  Şinto:                                       Japon
v  İgor:                                         Rus
v  Chanson  de Roland:               Fransız
v  Ramayana --Mahabarda:        Hint
v  La Cid:                                    İspanyol
v  Beowulf:                                 İngiliz
v  Gılgamış:                                Sümer

2-Türklerin Doğal Destanları:
v  Alper Tunga:                          Saka
v  Şu:                                           Saka
v  Oğuz Kağan Destanı:             Hun
v  Ergenekon:                             Göktürk
v  Bozkurt:                                  Göktürk
v  Göç:                                        Uygur
v  Türeyiş:                                  Uygur
v  Manas:                                    Kırgız


b-Yapay Destanlar:
Ø  Bir şair veya sanatçının tarihi bir olaydan etkilenip onu destan şeklinde anlatmasıdır.
Ø  Yapay destanları doğal destanlardan ayıran en önemli özellik  söyleninin  belli olmasıdır.
Ø  Yapay destanlar; şair veya sanatçının bireysel üretkenliğine dayanan ve sanatsal amaçlı yazılan destanlardır.

Dünya Edebiyatındaki Yapay Destanlar:
v  Kaybolmaş Cennet         J. Mihton - İngiliz
v  Kurtarılmış Kudüs         Tasso - İtalya
v  Çılgın Orlanda               Ariosto - İtalya
v  İlahi Komedya               Dante - İtalya

Türklerin Yapay Destanları:
v  Genç Osman Destanları             Kayıkçı Kul Mastafa
v  Çanakkale Destanı                      Mehmet Akif Ersoy
v  Üç Şehitler Destanı                     Fazıl Hüsnü Dağlarca
v  Kuvay-i Milliye Destanı              Nazım Hikmet
v  Sakarya Meydan Muharebesi   Ceyhin Akif Kansu


Göstermeye Bağlı Edebi Metinler:

Ø  Tiyatronun ilk örneklerine eski Yunan’da dini törenlerde rastlanır.
Ø  Edebi türler içinde en eski türlerden olan tiyatro, Türk edebiyatında sözlü olarak oynanmıştır.
Ø  Karagöz,Ortaoyunu ve Meddah geleneksel (sözlü) Türk tiyatrosu ürünleridir.
Ø  Batılı anlamda yazılan ilk tiyatro örneği Şinasi nin tek perdelik töre komedyası olan Şair Evlenmesi’dir.
Ø  Sahnelenen ilk tiyatro eserimiz ise Namık Kemal’ in Vatan yahut Silistre adlı eseridir.

Ø  Tiyatrolar konularına göre üçe ayrılır:

TRAGEDYA (TRAJEDİ)
Ø  Hayatın acı yönlerini kendine has kurallarla sahnede göstermek amacıyla ve ahlak, erdem dersi vermek için yazılan tiyatro eserleridir.
Ø  Trajedi türlerinin ilk temsilcileri eski Yunan sanatçıları Sophokles, Eurpides, Aiskhyles’tir
Ø  Konusunu tarihten ve mitolojiden alır.
Ø  Kahramanlar Tanrı,Tanrıça ve soylu kişilerden oluşur.
Ø  Üç birlik kuralına uyma zorunluluğu vardır.
Ø  Eserler, manzum olarak yazılır.
Ø  Birbiri ardınca süren koro ve diyolog bölümleri vardır.
Ø  Kötü çirkin sayılabilecek olaylar sahnede gösterilmez.
Ø  Dil,seçkinlerin kullandığı üsluptur.
Ø  İnsanoğlunun hırslarını, kavgalarını gösterir ve bunların çoğu felaketli bir sonuca bağlanır.
Ø  Bir olay, aynı yer ve zamanda gerçekleşir.
Ø  Corneille ve Racine önemli Fransız yazarlarıdır.

KOMEDYA ( KOMEDİ )
Ø  Hayatın veya  insanların gülünç ve eksik yönlerini ortaya koymak ve insanları düşündürmek amacıyla yazılan tiyatro eserleridir
Ø  Konusunu günlük yaşamdaki olaylardan alır.
Ø  Kahramanlar, toplumun her kesiminden olabilir.
Ø  Komediler  de manzum olarak  yazılır.
Ø  Üç birlik kuralına uyma zorunluluğu vardır.
Ø  Her türlü bayağı, kaba söz ve şakaya yer verilir. Üslupta seçkinlik aranmaz.
Ø  Yunan edebiyatındaki temsilcisi Aristophanes’tir.
Ø  En önemli temsilcisi ise Moliere’dir.

Komedi türü üçe ayrılır :
1-Karakter Komedyası:
Ø  Kişilerin eksik ve gülünç yönlerinin ortaya konulduğu komedi türüdür.
v  Moliere :Tartuffe, Cimri
v  Shakespiare: Venedik Taciri

2-Töre Komedyası:
Toplumun eksik veya gülünç yönlerinin anlatıldığı komedi türüdür.
v  Şinasi:    Şair Evlenmesi
v  Aristophanes:   Eşek Arıları
v  Moliere:           Gülünç Kibarlar
v  Gogol:              Müfettiş

3-Entrika Komedyası :
Ø  Olayların  merak uyandıracak şekilde ve insanları şaşırtacak biçimde oynandığı komedi türdür.

v  Moliere:        Scapin’in Dolapları
v  Shakespiare:      Yanlışlıklar Komedyası

DRAM
Ø  Hayatı olduğu gibi acı ve tatlı yönleriyle yansıtan ve kurallara bağlı kalan tiyatro eserleridir.
Ø  19.yüzyılda  Tragedya’nın katı kurallarını yıkmak amacıyla meydana getirilmiştir.
Ø  Acıklı ve gülünç sahneler birlikte verilir.
Ø  Olaylar tarihten ve günlük yaşamdan alınır.
Ø  Üç birik kuralına uyma zorunluluğu yoktur.
Ø  Olaylar çirkin de olsa sahnede  gösterilir.
Ø  Kahramanlar, toplumun her sınıfından seçilebilir.
Ø  Dramlar, nazım-nesir karışık yazılırlar.

v  Victor Hugo:        Hernani, Cromvell
v  Shiller:                 Wilhem Tel, Haydutlar
v  Namık Kemal:     Vatan Yahut Silistre



Öğretici Metinler:

1. Deneme:

Ø  Sanatçının herhangi bir konuyu kendi düşünce ve yorumunu da katarak içten bir anlatımla vermesidir.

Özellikleri:
Ø  Denemede konu sınırlaması yoktur.
Ø  Denemede verilen bilgilerin kanıtlanma zorunluluğu yoktur.
Ø  Deneme ,kişisellik taşıdığından ''ben'' in ülkesi olarak adlandırılır.
Ø  Dünya edebiyatında deneme türüyle özdeşlesen ve en önemli örneklerini veren sanatçı, Montaigne'dir.
Ø  Türk edebiyatında ise deneme türünün ilk örnekleri Tanzimat’la birlikte verilmeye başlanmıştır.

v  Nurullah Ataç  :                         Karalama Defteri
v  Ahmet Haşim   :                        Gurabahane-i Laklakan           :
v  Ahmet Hamdi Tanpınar:          Beş Şehir
v  Suut Kemal Yetkin :                  Denemeler
v  Sabahattin Eyüpoğlu :              Mavi ve Kara

2-Eleştiri (Tenkit):
Ø  Herhangi bir sanatçıyı  veya sanat eserini değerlendirmek amacıyla yazılan edebi türdür.
Ø  Eleştiride amaç okuyucuyu bilgi sahibi yapıp eseri tanıtmaktır.
Ø  Nesnel eleştirilere rastlansa da eleştirilerin çoğu özneldir.
Ø  Türk edebiyatındaki ilk eleştiri örneği Namık Kemal'in Tahrib-i Harabat adlı eseridir.
Ø  Nurullah Ataç,Mehmet Kaplan,Yakup Kadri,Cenap Şahabettin ve Cemil Meriç önemli eleştirmenlerdendir.

3-Makale:
Ø  Alanında uzmanlaşmış kişilerce yazılmış bilimsel yazılardır.
Ø  Makalelerin kanıtlanma zorunluluğu vardır.
Ø  Makale bilimsel yazı olduğu için süslü ve sanatlı bir anlatımdan kaçınılır, ciddi bir üslup kullanılır.
Ø  Türk edebiyatında yazılan ilk makale Tercüman-ı Ahval Mukaddimesi’dir.
Ø  Didaktik özellikler taşıyan makale, gazete ve dergilerde yayımlanır.

4-Fıkra: 
Ø  Güncel herhangi bir olayın sanatçının yorumunu da içererek anlatılmasıdır.
Ø  Fıkralar da gazete ve dergilerde yayımlanır.
Ø  Fıkranın en önemli özelliği gündemdeki olayları anlatmasıdır.
Ø  Fıkraların kanıtlanma zorunluluğu yoktur.

5-Gezi Yazısı (Seyahatnâme):

Ø  Gezilip görülen yerlerin bilgi verilmek amacıyla anlatılmasıdır.
Ø  Eski bir tür olan gezi yazısı, denince akla gelen ilk eser, Evliya Çelebi'nin “Seyahatnâme” adlı eseridir.
Ø  Dünya edebiyatında ise Marco Polo ve İbn-i Batuta önemli gezi yazarları vardır.
Ø   Türk edebiyatındaki ilk seyahatname örneği Seydi Ali Reis'in “Mirat’ül Memâlik” adli eseridir.

6- Biyografi (Yaşam Öyküsü):
Ø  Sosyal hayatta herhangi bir alanda tanınmış kişilerin hayatlarının başka biri tarafından kaleme alınmasıdır.
Ø  Biyografinin Divan edebiyatındaki karşılığı Tezkire’dir.
Ø  Türk edebiyatındaki ilk tezkire örneği de Ali Şîr Nevâi 'nin “Mecâlis'ün Nefâis” adlı eseridir.

7-Otobiyografi( Özyaşam Öyküsü):
Ø  Herhangi bir alanda ün yapmış birinin kendi hayatını  anlatmasıdır.

8-Monografi:
Ø  Ünlü bir kimsenin hayatını, kişiliğini, eserlerini ayrıntılarıyla anlatan veya bilimsel bir alanda özel bir konu üzerine yazılan inceleme yazısıdır.
Ø  Monografinin biyografiden farkı, ele alınan kişinin herhangi bir özelliğinin derinlemesine incelenmesidir.

9-Günlük (Günce):
Ø  Herhangi bir kişinin günlük yaşadıklarını günü gününe tarih belirterek anlatmasıdır.
Ø  Günlüğün Divan edebiyatındaki karşılığı Ruznâme’dir.

10-Anı (Hatıra):
Ø  Kişinin yaşadıklarını veya tanık olduklarını anlattığı edebi türdür.
Ø  Hatıralar, yaşanan döneme ışık tuttukları için tarihi belge niteliğindedir.
Ø  Hatırayı günlükten ayıran en önemli nokta, hatırada tarihin olmamasıdır.

v  Ziya Paşa: Defter-i Amal
v  Halit Ziya Uşaklıgil : Saray ve Ötesi,Kırk Yıl
v  Halide Edip Adıvar : Mor Salkımlı Ev
v  Yakup Kadri : Zoraki Diplomat, Anamın Kitabı
v  Falih Rıfkı Atay : Çankaya,Ateş ve Güneş

11- Mektup:
Ø  Birbirinden ayrı yerlerde yaşayan ve birbirleriyle iletişim kurmak isteyen insanların birbirlerine sıcak ve samimi bir üslupla yazdıkları ve mesaj anlamı taşıyan yazılardır.
Ø  Mektuplar; Özel mektuplar,Siyasi Mektuplar,Edebi Mektuplar olmak üzere üçe ayrılır.
Ø  Bir mektubun edebi değer taşıyabilmesi için mektuplaşan kimselerin veya mektubun edebi yönünün baskın olması gerekir.
Ø  Türk edebiyatındaki ilk mektup örneği Fuzuli'nin Şikayetname adlı eseridir.

12- Nutuk (Söylev):
Ø  Bir topluluğa güzel düşünceler aşılamak o topluluğu duygulandırıp coşturmak amacıyla söylenen güzel ve etkili sözlerdir.
Ø  Türk Edebiyatındaki ilk nutuk örneği Göktürk Kitabeleridir.

13- Röportaj:
Ø  Herhangi bir gerçeği araştırıp incelemek amacı ile o konu hakkında bilgi sahibi olmak için herhangi bir kimseyle konuşmaktır.
Ø  Röportaj gazeteciliğin en önemli dallarındandır.

14- Sohbet(Söyleşi):
Ø  Herhangi bir düşünceyi veya konuyu yazarın karşısında biri varmış gibi günlük,sıradan samimi bir dille anlatıldığı düşünce yazılarıdır.
Ø  Nurullah Ataç,Ahmet Rasim,Şevket Roda en önemli sohbet yazarlarındandır. 

15 –Mülâkat:
Ø  Uzmanlık alanlarında tanınmış kişilerle yaşamları,çalışmaları ya da istenilen herhangi bir konuda sorulu- cevaplı karşılıklı  görüşmeyle yapılan  ve bunların  yazıya geçirilmesiyle oluşan bir türdür.


Eyüp ELMAS

0 yorum:

Yorum Gönder